پیشرفت کار ساخت کانال قوش‌تیپه در افغانستان، هم‌زمان با امیدواری‌ها برای گسترش زمین‌های زراعتی و تقویت امنیت غذایی کشور، نگرانی‌هایی را در میان کشورهای آسیای میانه دربارۀ دسترسی به آب دریای آمو برانگیخته است. این کشورها نگران‌اند که بهره‌برداری از کانال، میزان آب در دسترس آنان را کاهش داده و بر بخش زراعت و تأمین آب مورد نیازشان تأثیر بگذارد.
کانال قوش‌تیپه از دریای آمو در ولایت بلخ آغاز می‌شود و از مسیر ولایت‌های جوزجان و فاریاب تا ولسوالی اندخوی امتداد می‌یابد. طرح ابتدایی این پروژه در زمان حکومت محمد داوود خان مطرح شده بود، اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در آگست ۲۰۲۱، تکمیل آن به یکی از برنامه‌های مهم این گروه تبدیل شد.
روزنامۀ «آستانه تایمز» گزارش داده است که این کانال ۲۸۵ کیلومتر طول، ۱۰۰ متر عرض و ۸.۵ متر عمق دارد. طالبان می‌گویند که هزینه‌های ساخت آن از عواید گمرکی و مالیاتی تأمین می‌شود و کارهای حفاری به مراحل پایانی نزدیک شده است.
با این حال، نگرانی اصلی کشورهای پایین‌دست دریای آمو این است که بهره‌برداری از کانال، توازن کنونی تقسیم آب را تغییر دهد و دسترسی آنان به این منبع حیاتی را با محدودیت بیشتری روبه‌رو سازد.
ازبکستان از جمله کشورهایی است که به دلیل وابستگی گستردۀ زمین‌های زراعتی‌اش به آب دریای آمو، احتمالاً از تغییرات در میزان جریان این رودخانه تأثیر خواهد پذیرفت.
وزیر منابع آب ازبکستان در مارچ ۲۰۲۶ هشدار داده بود که افغانستان ممکن است سالانه حدود چهار میلیارد متر مکعب آب از دریای آمو برداشت کند؛ موضوعی که به گفتۀ او، می‌تواند چالش‌های جدی برای تولیدات زراعتی ازبکستان ایجاد کند.
در همین حال، وضعیت منابع آبی منطقه از پیش نیز زیر فشار قرار دارد. خشک‌شدن بخش بزرگی از دریای آرال و افزایش مشکلات مربوط به کمبود آب، نگرانی‌ها را دربارۀ پیامدهای برداشت بیشتر از دریای آمو تشدید کرده است. گزارش همچنین به مشکلات ذخیرۀ آب در تأسیسات تویامویون اشاره می‌کند که خطر افزایش شوری آب را بیشتر ساخته است.
ترکمنستان نیز برای تأمین نیازهای زراعتی خود به آب دریای آمو وابسته است. به باور تحلیل‌گران، کاهش جریان آب این رودخانه می‌تواند مقام‌های ترکمنستان را با دشواری بیشتری در ایجاد توازن میان نیازهای زراعت، حفاظت از محیط زیست و تأمین آب مورد نیاز باشندگان روبه‌رو سازد.
تاجیکستان نیز از پیامدهای احتمالی کاهش آب نگران است؛ زیرا تغییر در منابع آبی می‌تواند بر فعالیت‌های زراعتی و تولید برق این کشور تأثیر منفی بگذارد. به نوشتۀ گزارش، ساخت کانال قوش‌تیپه همچنان اختلاف‌های پیشین میان کابل و دوشنبه دربارۀ مدیریت و تقسیم منابع آبی را برجسته‌تر ساخته است.
با وجود آن‌که طالبان در اظهارات سیاسی از همکاری منطقه‌ای حمایت کرده‌اند، روند پیشبرد پروژۀ قوش‌تیپه تاکنون عمدتاً به‌گونۀ یک‌جانبه از سوی افغانستان دنبال شده است. نبود یک چارچوب مشترک تخنیکی برای مدیریت آب و تبادل معلومات، از عواملی دانسته می‌شود که بی‌اعتمادی کشورهای منطقه را افزایش داده است.
گزارش تأکید می‌کند که برای جلوگیری از افزایش اختلاف‌ها، افغانستان و کشورهای آسیای میانه باید گفت‌وگوهای منظم دربارۀ مدیریت دریای آمو را در اولویت قرار دهند. ایجاد یک چارچوب دایمی برای گفت‌وگو می‌تواند زمینه را برای شریک‌سازی اطلاعات مربوط به منابع آبی، ارزیابی پیامدهای پروژه‌ها و رسیدگی به اختلاف‌های احتمالی فراهم کند.
کانال قوش‌تیپه برای افغانستان از نظر توسعۀ زراعت، افزایش تولیدات داخلی و تقویت امنیت غذایی اهمیت اقتصادی دارد؛ اما تأثیرات آن به مرزهای کشور محدود نمی‌شود. چگونگی مدیریت آب این کانال و میزان برداشت از دریای آمو می‌تواند بر امنیت آبی کشورهای آسیای میانه نیز اثر بگذارد.
از این رو، یافتن راه‌حل‌هایی مبتنی بر همکاری منطقه‌ای و مدیریت پایدار منابع آب، یکی از موضوعات مهم در آینده روابط افغانستان با کشورهای همسایه به شمار می‌رود.
نویسنده:رویا ستانکزی
