گزارشگران بدون مرز میگوید طالبان نظام حقوقی و مقرراتی افغانستان را در برابر رسانهها به «ابزار سرکوب» تبدیل کردهاند. به گفته این نهاد، طالبان در پنج سال گذشته بیش از ۲۰ دستور سراسری و شمار فزایندهای از دستورهای محلی درباره فعالیت رسانهها صادر کردهاند.
این نهاد میگوید این دستورها بهتدریج مشخص کردهاند که رسانهها چه موضوعاتی را میتوانند پوشش دهند، چه افرادی اجازه حضور در برنامهها را دارند و خبرنگاران چگونه میتوانند فعالیتها و عملکرد طالبان را گزارش کنند.
گزارشگران بدون مرز در گزارشی به مناسبت پنجمین سال بازگشت طالبان به قدرت، مجموعهای از فرمانها، دستورها و هدایتهای شفاهی صادرشده از سوی نهادهای طالبان را در فاصله سپتامبر ۲۰۲۱ تا جنوری ۲۰۲۶ بررسی کرده است.
بر اساس این گزارش، محدودیتهای اعمالشده موضوعاتی مانند انتقاد از مقامهای طالبان، بازپخش برنامههای رسانههای بینالمللی، حضور و صدای زنان در رسانهها، برنامههای زنده سیاسی، انتخاب مهمانان و کارشناسان، پخش تصاویر موجودات زنده و گزارشدهی درباره موضوعات حساس سیاسی را دربر میگیرد.
گزارشگران بدون مرز این روند را «پسرفت پنجساله آزادی رسانهها» توصیف کرده و گفته است محدودیتها در ابتدا بیشتر از طریق دستورهای اداری و شفاهی اعمال میشد، اما بهتدریج به سمت ایجاد یک چارچوب حقوقی رسمیتر حرکت کرده است.
به گفته این نهاد، این روند در جنوری ۲۰۲۶ با معرفی «مقرره اجرائات جزایی محاکم» وارد مرحله تازهای شده است. گزارشگران بدون مرز میگوید این مقرره بدون مشورت عمومی تهیه شده و متن آن از طریق افشاگریها در اختیار خبرنگاران و نهادهای حقوق بشری قرار گرفته است.
این نهاد افزوده است که هرچند در متن مقرره بهطور مشخص از رسانهها نام برده نشده، اما هیچ مصونیت یا استثنای صریحی نیز برای فعالیت خبرنگاری در آن پیشبینی نشده است. به باور گزارشگران بدون مرز، این وضعیت میتواند نگرانیهایی را درباره نحوه برخورد قضایی با فعالیتهای رسانهای ایجاد کند.
بر اساس ارزیابی این نهاد، ماده ۲۳ مقرره اختیارات گستردهای به قاضیان طالبان میدهد تا با دیدگاههای انتقادی و مخالف برخورد کنند. گزارشگران بدون مرز هشدار داده است که این اختیارات ممکن است در آینده به ابزاری حقوقی علیه خبرنگاران و مفسران تبدیل شود.
سلیا مرسیه، از گزارشگران بدون مرز، گفته است که این مقرره در عمل میتواند محدودیتهای اعمالشده در پنج سال گذشته را در قالب یک چارچوب حقوقی تثبیت کند. به گفته او، مفاد این مقرره ممکن است زمینه مجازات انتقاد از مقامها، تماس با مخالفان طالبان و گزارشدهی درباره موضوعات حساس سیاسی را فراهم کند.
گزارشگران بدون مرز همچنین هشدار داده است که خبرنگاران ممکن است در برخی موارد با فشار برای ارائه اطلاعات درباره منابع یا همکاران خود روبهرو شوند. به گفته این نهاد، چنین وضعیتی میتواند محرمانهبودن منابع خبری را تضعیف و فعالیت مستقل خبرنگاران را با خطر بیشتری مواجه کند.
مرسیه افزوده است که تعریفهای مبهم از مفاهیمی مانند «شورش»، «براندازی» و «ارتداد»، در کنار مجازاتهای سنگین، میتواند زمینه استفاده از این مقرره علیه خبرنگاران، کارشناسان و دیگر افرادی را فراهم کند که از سوی طالبان منتقد تلقی میشوند.
نویسنده:سلیمه آریایی
