همخوانی ترانههای محلی با نوای دایره در بسیاری از محافل خانوادگی افغانستان به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده است. گروهی از دختران در یکی از شبنشینیهای کابل، در حالی که دایره مینوازند، ترانهای محلی را همخوانی میکنند؛ روایتی از علاقهای که با وجود محدودیتها همچنان در میان مردم زنده مانده است.
مژگان، دختر ۲۴ ساله ساکن کابل، میگوید خانوادهها به دلیل نگرانی از پیامدهای احتمالی، از پخش بلند موسیقی خودداری میکنند و به همین دلیل دایره جایگاه ویژهای در محافل خانوادگی یافته است. به گفته او، در مراسم عروسی برادرش که دو ماه پیش برگزار شد، دختران و زنان خانواده هر شب با نواختن دایره و خواندن ترانههای محلی فضای شادی را ایجاد میکردند. او میافزاید که هیچکدام از آنان آموزش حرفهای موسیقی ندیدهاند، اما به مرور زمان شیوه نواختن این ساز را فرا گرفتهاند.
در سالهای اخیر و همزمان با محدودیتهای اعمالشده بر موسیقی در افغانستان، دایره همچنان در بازارهای کشور خرید و فروش میشود. بسیاری از خانوادهها از این ساز برای حفظ فضای موسیقایی در مراسم شادی، شبنشینیها و گردهماییهای خصوصی استفاده میکنند و آن را راهی برای زنده نگه داشتن سنتهای موسیقایی میدانند.
در ولایت هرات نیز زنانی که در میان مردم به نام «مطرب» شناخته میشوند، همچنان با نواختن دایره و اجرای ترانههای محلی در برخی مراسم حضور پیدا میکنند. این زنان موسیقی را بهعنوان حرفه اصلی خود دنبال نمیکنند، اما در محافل خصوصی با اجرای آوازهای محلی نقش دارند.
برخی ساکنان هرات میگویند یافتن مطرب برای مراسم شادی، بهویژه عروسیها، دشوار شده است. شمار این افراد محدود است و برخی از آنان نیز به دلیل نگرانیهای موجود، از حضور در مراسم خودداری میکنند. با این حال، حضور آنان در بسیاری از جشنها همچنان مورد استقبال خانوادهها قرار دارد.
یکی از عوامل گسترش استفاده از دایره، سادگی ساخت و قیمت مناسب آن است. این ساز که معمولاً با هزینهای کمتر از ۱۰ دلار در بازار عرضه میشود، برای بسیاری از خانوادهها قابل خرید است. همچنین دایره به برق یا تجهیزات جانبی نیاز ندارد و حمل و استفاده از آن آسان است؛ ویژگیهایی که به محبوبیت بیشتر آن کمک کردهاند.
در افغانستان دایره معمولاً از پوست گوسفند یا بز ساخته میشود، هرچند نمونههای ارزانتر آن با استفاده از مواد پلاستیکی نیز در بازار موجود است. این ساز از دیرباز بخشی از موسیقی محلی افغانستان بوده و در بسیاری از ترانههای فارسی و پشتو از آن استفاده شده است.
در ماههای اخیر، ویدیوهای متعددی در شبکههای اجتماعی منتشر شده که نشان میدهد دایره در جشنهای بهاری و گردهماییهای جوانان حضوری پررنگ داشته است. همچنین در شبکههایی مانند تیکتاک، فیسبوک و اینستاگرام، تصاویر و ویدیوهای فراوانی از دختران و زنان افغانستان در حال نواختن دایره و اجرای ترانههای محلی منتشر میشود.
برخی کاربران شبکههای اجتماعی از دایره بهعنوان نمادی برای تداوم موسیقی در افغانستان یاد میکنند و معتقدند این ساز سبب شده است موسیقی، هرچند در سطحی محدود، همچنان در زندگی روزمره مردم حضور داشته باشد.
نویسنده:سلیمه آریایی
