نویدالله فطرت، ښوونکی او د طالبانو منتقد، په هرات ښار کې نیول کېدو د ټولنیزو رسنیو د یو شمېر کاروونکو او سیاسي، مدني او رسنیزو څېرو غبرګونونه راپارولي دي. فطرت تر دې مخکې طالبان په استبداد او د قومي موخو لپاره د دین په کارولو تورن کړي وو. طالبانو نوموړی د چهارشنبې په ورځ، د وږي په ۴مه، نیولی دی.
د خپرو شویو راپورونو له مخې، یوه کورنۍ هم د فطرت د مېلمه پالنې له امله نیول شوې ده. طالب چارواکو تر اوسه د دغه ښوونکي او د یادې کورنۍ د غړو د نیولو د دلیل په اړه څه نه دي ویلي او د هغوی د اوسني وضعیت په اړه هم ډېر معلومات نشته.
د فطرت نیول کېدو د بیان د آزادۍ د مدافعینو، مدني فعالانو او خبریالانو پراخ غبرګونونه راپارولي دي. خالد قادري، خبریال او د طالبانو پخوانی زنداني، په دې اړه په اېکس ټولنیزه شبکه کې لیکلي: «هغه حکومت چې له دوو کلمو نیوکې وېرېږي، د یوې روپۍ ارزښت هم نه لري.»
خالد قادري هم تر دې مخکې د طالبانو پر ضد د انتقادي مطالبو د خپرولو له امله نیول شوی و. هغه د ۱۴۰۰ کال د کب په ۲۶مه ونیول شو او په هرات کې د طالبانو یوې پوځي محکمې په یو کال بند محکوم کړ، خو نږدې ۱۰ میاشتې وروسته له زندانه خوشې شو.
بهار مهر، څېړونکي او سیاسي فعال، فطرت «د ظلم پر وړاندې د ولسي مقاومت او د خلکو د حقونو او آزادیو د دوامدار نقض یوه ستره بېلګه» بللې ده. هغه ویلي چې فطرت په افغانستان کې «په شعوري ډول او یوازې» د طالبانو پر وړاندې درېدلی او په افغانستان کې یې د ملګرو ملتونو له مرستندویه پلاوي (یوناما) او بشري حقونو له بنسټونو غوښتي چې د نوموړي د سمدستي خوشې کېدو لپاره اقدام وکړي.
مدني فعال جعفر عطایي هم د فطرت د نیول کېدو په غبرګون کې لیکلي چې په اوسنیو شرایطو کې د طالبانو پر وړاندې په ښکاره خبرې کول «د ډېرې قربانۍ او ځان تېرېدنې» وروستۍ کچه ده. هغه له ټولنیزو رسنیو له کاروونکو غوښتي چې اجازه ورنه کړي فطرت هېر شي او د نوموړي د نیول کېدو موضوع د نړیوالو بنسټونو تر پام ورسوي.
محمد صادق صداقت، مدني فعال او آزاد خبریال، د فطرت نیول کېدل «د بیان د آزادۍ د ځپلو او د فکر د خفګان ښکاره بېلګه» بللې ده. هغه ویلي، هغه غږ چې د ظلم او تعصب پر وړاندې ولاړ دی، باید په بند کې پاتې نه شي او د دغه ښوونکي د بې قید او شرطه او سمدستي خوشې کېدو غوښتنه یې کړې ده.
فهیم کوهدامني، لیکوال او رسنیز فعال، هم ویلي چې فطرت پر «تعصب، ظلم او تېري» نیوکه کړې او د عدالت غوښتنې په لټه کې و. هغه د دغه ښوونکي نیول کېدل د نوموړي له وروستیو دریځونو سره تړلي بللي، خو طالبانو تر اوسه د فطرت د نیول کېدو د علت په اړه رسمي وضاحت نه دی ورکړی.
طالبانو فطرت د چهارشنبې په ورځ، د وږي په ۴مه، سهار شاوخوا اته بجې د هرات ښار د سینما چوک ته څېرمه نیولی دی. فطرت تر نیول کېدو مخکې په یوه ویډیو کې چې په ټولنیزو رسنیو کې خپره شوې، ویلي وو: «کېدای شي دا زما وروستۍ ویډیو وي، خو له مرګ مخکې به حقیقت بیان کړم.»
فطرت په دې ویډیو کې طالبان تورن کړي وو چې پر «قومي موخو یې د دیني نقاب» اچولی دی. هغه له طالبانو غوښتي وو چې دین له سیاست څخه جلا کړي او دغه ډله یې د استبدادي نظام پر جوړولو، د ټولنیز نظم پر ګډوډولو او د دین پر سیاسي او قومي استعمال تورنه کړې وه.
یو شمېر هېوادوالو هم په ټولنیزو رسنیو کې د فطرت نیول کېدل د بیان پر آزادۍ برید بللی دی. فرینا جانباز په اېکس کې لیکلي چې طالبان د انتقادي خبرو د اورېدو توان نه لري او فطرت باید خوشې شي. ذبیحالله یاري هم ویلي: «که د بیان آزادي نه وي، هېڅکله به یو هېواد پرمختګ ونه کړي.»
له بلې خوا، دلاور شاه په نوم یوه بل هېوادوال له خلکو غوښتي چې په اوسنیو شرایطو کې د دې لپاره چې ځان او کورنیو ته یې زیان ونه رسېږي، چوپ پاتې شي. دا څرګندونې د هغو یو شمېر هېوادوالو اندېښنې څرګندوي چې په افغانستان کې د طالبانو پر نیوکو د احتمالي پایلو او پر منتقدینو او د هغوی پر کورنیو د فشار له زیاتېدو اندېښمن دي.
لیکواله:سلیمه آریایي
