د افغانستان د بدخشان ولایت په شمال ختیځ کې پروت واخان دهلېز د خپل ځانګړي جغرافیایي موقعیت له امله د هېواد د ملي حاکمیت، سیمهییز امنیت او اقتصادي همکاریو لپاره ځانګړی ستراتیژیک اهمیت لري. دغه دهلېز افغانستان له چین سره نښلوي او د منځنۍ، جنوبي او ختیځې آسیا ترمنځ د اړیکو او سوداګرۍ د پراختیا لپاره بالقوه فرصتونه برابروي.
واخان یوازې یوه جغرافیایي سیمه نه ده، بلکې د افغانستان د سیمهییز اتصال، اقتصادي پرمختګ او له ګاونډیو هېوادونو سره د اړیکو د پراختیا یوه مهمه برخه هم ګڼل کېدای شي. خو له دې جغرافیایي موقعیت څخه اغېزمنه ګټه اخیستل یوې روښانه، اوږدمهالې او د ملي ګټو پر بنسټ ولاړې تګلارې ته اړتیا لري.
ستراتیژیک فرصتونه او محدودیتونه
د واخان له لارې د سړک جوړول د افغانستان او چین ترمنځ د سوداګرۍ او ترانسپورټي اړیکو د پراختیا لپاره مهم ګام کېدای شي. د دې لارې فعالېدل کولای شي افغانستان ته د سوداګریزو اړیکو د پراختیا، د لېږد رالېږد د اسانتیا او د سیمهییز اتصال د پیاوړتیا نوي فرصتونه برابر کړي.
خو د سړک جوړېدل په خپله د سوداګریز دهلېز د فعالېدو معنا نه لري. د چین له لوري د پولې پرانیستل، د ګمرکي او ترانسپورټي اسانتیاوو برابرول، د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړینو هوکړو لاسلیک او د دوامدار امنیت تأمین هغه مهم شرایط دي چې د دې پروژې عملي ارزښت ټاکي.
له بلې خوا، د واخان سخت غرنی چاپېریال، اوږده او ساړه ژمي، ستونزمنه جغرافیه او د رغنیزو چارو لوړ لګښتونه د دې لارې د پراخې سوداګریزې استفادې پر وړاندې جدي خنډونه دي. له همدې امله، د واخان د اقتصادي ظرفیت په اړه باید له مبالغې ډډه وشي او هره پرېکړه د واقعي امکاناتو، لګښتونو او احتمالي ګټو پر بنسټ وشي.
سره له دې محدودیتونو، د واخان دهلېز د اوږدمهاله سیمهییز اتصال لپاره مهم فرصتونه لري او د افغانستان د اقتصادي اړیکو په پراختیا کې رغنده رول لوبولی شي.
امنیت او ملي حاکمیت
د واخان امنیت یوازې د سرحدونو ساتنې ته نه محدودېږي، بلکې د افغانستان د خاورې بشپړتیا، د ناقانونه فعالیتونو مخنیوی، د سیمهییز ثبات ټینګښت او د ځايي اوسېدونکو د حقونو خوندیتوب هم رانغاړي.
افغانستان باید له ګاونډیو هېوادونو سره د امنیتي همکاریو لپاره روښانه اصول او مشخص چوکاټ ولري. د هېڅ هېواد امنیتي اندېښنې باید د افغانستان د ملي حاکمیت او خپلواکو پرېکړو د محدودولو لپاره د توجیه په توګه ونه کارول شي. په ورته وخت کې، د احتمالي امنیتي ګواښونو په اړه باید د اوازو او بېاساسه ادعاوو پر ځای پر کره شواهدو او مسوولانه ارزونو تکیه وشي.
د واخان په اړه هره ستراتیژیکه پرېکړه باید د افغانستان د ملي ګټو، د قوانینو د رعایت او د بهرنیو تړونونو د شفافیت پر بنسټ وي. د بهرنیو هېوادونو او شرکتونو سره هر ډول هوکړه باید داسې ضمانتونه ولري چې د افغانستان خپلواکي، د خاورې بشپړتیا او اقتصادي ګټې خوندي کړي.
افغانستان همدارنګه باید خپلې سوداګریزې لارې متنوع کړي او له یوه مسیر سره پر بشپړې اتکا ډډه وکړي. له چین، منځنۍ آسیا، ایران، پاکستان او نورو سیمهییزو او نړیوالو شریکانو سره د متوازنو اړیکو ساتل کولای شي د هېواد اقتصادي فرصتونه پراخ او د سوداګرۍ پر وړاندې احتمالي ستونزې راکمې کړي.
د واخان د خلکو او چاپېریال حقونه
د واخان د پرمختګ اصلي معیار باید یوازې د سړکونو جوړول او د سوداګرۍ زیاتوالی نه وي، بلکې د سیمې د اوسېدونکو د ژوند ښهوالی هم باید د هرې پراختیايي پروژې اساسي موخه وي.
د روغتیايي خدمتونو، زدهکړو، پاکو اوبو، برېښنا، مخابراتو او کارموندنې برابرول د واخان د خلکو له مهمو اړتیاوو څخه دي. که د دې سیمې د پراختیا لپاره پروژې پلې کېږي، باید د ځايي اوسېدونکو د ژوند د ښهوالي، اقتصادي پیاوړتیا او ټولنیزو اړتیاوو ته ځانګړې پاملرنه وشي.
همدارنګه، د واخان طبیعي چاپېریال، د اوبو سرچینې، څړځایونه او د وحشي ژوو د ژوند سیمې باید خوندي وساتل شي. د لویو رغنیزو او اقتصادي پروژو له پلي کېدو مخکې باید د هغو چاپېریالي او ټولنیزې اغېزې وارزول شي، څو د لنډمهالو اقتصادي ګټو لپاره د سیمې طبیعي شتمنۍ او د خلکو معیشت زیانمن نه شي.
د سیمې اوسېدونکي باید د هغو پرېکړو په بهیر کې فعاله ونډه ولري چې د دوی پر ځمکو، ژوند، دودونو او اقتصادي سرچینو اغېز کوي. د خلکو له ګډون پرته د پراختیايي پروژو پلي کول ښايي د ټولنیزو ستونزو لامل شي؛ له همدې امله، د ځايي خلکو رضایت او د هغوی د حقونو خوندیتوب باید د هرې پروژې مهم اصل وي.
د افغانستان لپاره عملي تګلاره
افغانستان اړتیا لري چې د واخان لپاره یوه اوږدمهاله او هر اړخیزه ملي تګلاره جوړه کړي، چې امنیت، اقتصاد، سیمهییزې اړیکې، د خلکو حقونه او د چاپېریال ساتنه په ګډه په پام کې ونیسي.
له چین سره باید د پولې د پرانیستلو، سوداګرۍ، ترانسپورټ، امنیتي همکاریو او د پروژو د لګښتونو په اړه روښانه او عملي مذاکرات وشي. د دواړو هېوادونو ترمنځ هوکړې باید د متقابلو ګټو پر بنسټ وي او د پلي کېدو لپاره یې مشخص شرایط، مسوولیتونه او ضمانتونه وټاکل شي.
له بهرنیو هېوادونو او شرکتونو سره تړونونه باید شفاف وي او د افغانستان د ملي ګټو د خوندیتوب لپاره پکې لازم حقوقي ضمانتونه شامل وي. همدارنګه، د واخان د پراختیا په اړه د ملي تفاهم پیاوړتیا، د اړوندو ادارو ترمنځ همغږي او د سیمې د خلکو ګډون مهم ارزښت لري.
افغانستان باید هڅه وکړي چې واخان د سیمهییزې سیالۍ پر ځای د اقتصادي همکاریو او ګډو ګټو پر محور بدل کړي. د لویو قدرتونو د سیالیو او نیابتي شخړو په ډګر د دې سیمې د بدلېدو مخنیوی د هېواد د اوږدمهاله ثبات او خپلواکې بهرنۍ پالیسۍ لپاره مهم دی.
لیکوال:سعید سمیر
